Ý nghĩa của Civility

    Đặng Hoàng Giang

    Tiến sĩ, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu phát triển và Hỗ trợ cộng đồng (CECODES).

    website Hà Nội, Việt Nam
    Ý nghĩa của Civility

    Khái niệm tiếng Anh “civility” khá khó để chuyền tải sang tiếng Việt. Nghĩa xa xưa của nó là “training in humanities”, tức là rèn luyện trong nhân văn. Nó có liên quan tới “citizen”, công dân, và liên quan tới “civilization”, văn minh. Ở ngữ cảnh rộng, nó là hành xử có trách nhiệm công dân trong xã hội. Ở ngữ cảnh hẹp, nó là lịch sự, nhã nhặn, hay ứng xử văn minh. Trong một khía cạnh cụ thể, nó là khả năng vẫn tôn trọng người khác mặc dù bất đồng ý kiến.

    Civility (do thiếu một khái niệm tiếng Việt thật thích hợp, tôi tạm dùng chữ tử tế, đàng hoàng, lịch sự, hay ứng xử văn minh, tùy vào các ngữ cảnh khác nhau), là một thành tố quan trọng của một xã hội nhân văn và dân chủ.

    Thiếu vắng civility, thể hiện qua sự thô lỗ và hung hãn, là một vấn đề ở nhiều xã hội; nó đặc biệt có nhiều trên mạng, nhưng không chỉ ở đó. Hồi tháng 5, một khảo sát ở Mỹ về cuộc tranh cử tổng thống đang diễn ra cho thấy: 60% cho rằng cuộc tranh cử lần này sẽ đi vào lịch sử như là cuộc tranh cử thô lỗ nhất. Chỉ 48% cho rằng bà Clinton ứng xử văn minh (civil), con số này là 28% với Trump. Sự gay gắt và hung hăng bao trùm trong truyền thông và không khí xã hội nói chung. 70% người Mỹ cho rằng ứng xử văn minh ở nước họ mấy năm gần đây bị thụt lùi 1.

    Trong quá trình tìm hiểu về civility, tôi thấy bộ nguyên tắc của Stephen Carter, giáo sư luật của ĐH Yale, khá đáng lưu ý để tham khảo (trích đoạn):

    • Ta có trách nhiệm ứng xử văn minh với người khác, bất kể ta có ưa họ hay không. (Ứng xử đàng hoàng, tôn trọng với người khác không có nghĩa là ủng hộ các hành vi sai trái của họ, nếu có)
    • Ta cần hành động vì những người lạ, không chỉ cho những người chúng ta quen biết. (Người lái xe tải cứu xe khách vừa rồi là một ví dụ điển hình cho nguyên tắc này)
    • Ta cần ứng xử rộng rãi, kể cả khi nó tốn kém, và đặt niềm tin vào người khác, kể cả khi nó rủi ro.
    • Ta nên đến với sự hiện diện của những người cùng sống với ta khác với sự kinh ngạc và lòng biết ơn. (Bên trong người vừa ngồi trong xe liệng rác ra đường kia có thể chứa đựng một tiểu thuyết quan trọng về thân phận con người)
    • Khi có bất đồng ý kiến, chúng ta không che giấu nó, nhưng giải quyết nó trong tinh thần tôn trọng nhau. (Có lẽ đây là điều cần nhất cho các cuộc tranh luận hiện nay)
    • Lắng nghe người khác với ý thức rằng có thể họ đúng và ta sai. (Lắng nghe với mục đích cố gắng tìm ra nhiều nhất những cái có thể đúng, hoặc bắt ta phải suy nghĩ, thay vì cố gắng tìm cái sai)
    • Ta được phép, thậm chí có lúc có nghĩa vụ phê bình người khác, nhưng hành vi phê bình luôn luôn phải đúng mực (civil).

    Theo bạn nên dịch chữ civility ra tiếng Việt thế nào cho sát nghĩa?


    Tài liệu tham khảo