Xổ số Viet-lost: Khi nhà nước tham gia trò may rủi, đến bao giờ có xổ số Viet-win?

    Võ Trí Hảo

    - Tiến sĩ luật học, trường Free University – Berlin, CHLB Đức - Phó Trưởng khoa Luật ĐH Kinh Tế tp Hồ Chí Minh

    tp Hồ Chí Minh, Việt Nam
    Xổ số Viet-lost: Khi nhà nước tham gia trò may rủi, đến bao giờ có xổ số Viet-win?

    Vietlott mang đến mô hình chơi xổ số mới làm dậy sóng cạnh tranh, đe doạ xổ số truyền thống. Trong bản kiến nghị xử lý Vietlott gửi Bộ Tài Chính, Hội đồng Xổ số Kiến Thiết Khu vực miền Nam với năm cáo buộc, trong đó so sánh: “Xổ số điện toán là loại hình xổ số hiện đại nên sẽ dần thay thế xổ số truyền thống đã lạc hậu 1”. Trước sự sụt giảm lợi nhuận của các công ty xổ số ở các địa phương, chính quyền các địa phương các cấp đã tích cực vào cuộc với các cáo buộc nhắm vào Vietlott 2. Điều này giấy lên trên truyền thông câu chuyện nên tiếp tục bảo hộ cho xổ số địa phương hay để tự do cạnh tranh với Vietlott. Thế nhưng, theo tác giả điều cần bàn xa hơn là: Liệu nhà nước có nên tiếp tục tham gia với vai trò độc quyền trong trò chơi may rủi? Sau hơn 70 năm xây dựng một xã hội ưu việt, cam kết phúc lợi xã hội cao, nhưng tại sao người già cô đơn ở Việt Nam không có dưỡng lão đường; trẻ em cơ nhỡ không đến trường mà cả hai đều phải lăn lộn nắng mưa ngoài đường phố với tờ vé số trên tay?

    1. Từ xổ số kiến thiết, kiến quốc đến xổ số tranh giành lợi nhuận

    Thập niên 80, trong xã hội bao cấp, tất cả của cải do toàn dân tạo ra trong hai thành phần kinh tế quốc doanh và tập thể phải nộp cho nhà nước; kinh doanh bị coi là bất hợp pháp, thì thuế gần như không có vai trò đóng góp ngân sách. Để huy động sức dân nhiều hơn nữa vào công cuộc kiến thiết quốc gia, “xổ số kiến thiết” và “công trái” (trái phiếu chính phủ) đã ra đời giống như “hũ gạo kháng chiến” vậy. Với tinh thần này, mua “xổ số kiến thiết” là thi đua yêu nước được triển khai qua các cấp đoàn thể; người mua không kỳ vọng kiếm lời từ “công trái” vì biết lạm phát cao gấp 10 lần lãi suất trái phiếu;

    Chuyển sang kinh tế thị trường, nhà nước thay vì người kiến tạo cuộc chơi lại chen chân làm giàu với dân, xác định “kinh tế nhà nước đóng vai trò chủ đạo”, nên những lĩnh vực màu mỡ, những con gà đẻ trứng vàng tiếp tục được nhà nước nắm giữ thay vì trao lại cho xã hội để vận hành theo quy luật thị trường. Trong rổ nguồn thu ngân sách thuốc lá, bia rượu, xổ số đóng góp không kém gì thuế thuốc phiện thời Pháp thuộc. Việt Nam nhanh chóng lọt vào top 3 tiêu thụ bia rượu trong khu vực ASEAN; cùng với người tàn tật, trẻ thơ cơ nhỡ, người già cô đơn xổ sổ len lỏi khắp hang cùng ngõ hẻm, cho đến bàn nhậu để rủ rê toàn dân chơi trò may rủi, để kiếm ra hàng chục nghìn tỷ lợi nhuận cho ngành xổ số. Rồi tư nhân cũng ăn theo dưới dạng lô đề, nhưng bị coi là bất hợp pháp khi cạnh tranh với xổ số nhà nước. Xổ số không còn nhất thiết gắn với kiến thiết một công trình cụ thể nữa mà chỉ đơn giản là kiếm lợi nhuận cho công ty; mua xổ số không còn được gọi là yêu nước nữa, mà dân gian chuyển sang dùng từ “chơi xổ số”, “chơi lô đề”. Trong cuộc chơi này đội quân bán vé số dạo được hưởng bao nhiêu phần trăm lợi nhuận? Mong chờ bàn tay của nhà nước, nhưng đơn côi, nghèo khó vẫn bám riết lấy họ.

    2. Xổ số đóng góp vào quốc kế dân sinh như thế nào?

    Kinh tế nhà nước được giao phó cho vai trò chủ đạo, đôi lúc được trao cho vai trò độc quyền với kỳ vọng khắc phục mặt trái của kinh tế thị trường, hạn chế mặt trái của độc quyền tự nhiên, bảo đảm an ninh quốc phòng, góp phần vào quốc kế dân sinh. Thế nhưng điều này có lẽ không đúng với rượu bia, thuốc lá và xổ số. Nếu xem uống rượu, hút thuốc, chơi xổ số là quốc kế dân sinh lại càng không phải. Các cơ quan nhà nước địa phương đồng loạt tích cực tố Vietlott đã để cho một số thương nhân tự ý nâng giá vé xổ số, tự ý bán các tờ vé số in sẵn trên địa bàn địa phương khi chưa lắp đặt thiết bị đầu cuối; thế nhưng chẳng ai thanh tra, chẳng ai cáo buộc các hệ thống xổ số truyền thống sử dụng hàng triệu trẻ em chưa đến tuổi lao động lê la vỉa hè để bán vé số? Chính phủ đã có hành động rất đúng đắn khi quyết định thoái vốn khỏi Sabeco và Habeco. Nhưng còn xổ số thì sao? Lý do nhà nước tiếp tục làm kinh tế bằng trờ chơi may rủi trong xổ số là gì? Lý do các ngành các cấp tích cực ủng hộ xổ số địa phương vào cuộc thanh tra Vietlott là gì? Có cách nào khác đã chăm sóc người già cô đơn, trẻ em cơ nhỡ bằng cách nào; hay cứ tiếp tục để bàn tay vô hình của kinh tế thị trường hoang dã xua họ ra đường vật lộn mưu sinh?

    3. Nhà nước nên chỉ kiến tạo hành lang pháp lý và thu thuế

    Khác với thuốc phiện – cần cấm triệt để - nhu cầu giải trí bằng trò chơi may rủi như casino, xổ số của một bộ phận dân cư cần được tôn trọng, hợp pháp hoá để đưa vào quản lý; tránh nguồn thu thuế lại chảy ra nước ngoài. Các quốc gia văn minh đã thiết lập hệ thống pháp luật chặt chẽ nhằm giám sát, ngăn chặn hiện tượng gian lận xảy ra và để cho tư nhân tổ chức xổ số và đánh thuế rất cao thú vui tiêu khiển không lành mạnh này. Thay vì tiền lời thu được chia nhau trong doanh nghiệp, thì 50% doanh thu từ xổ số bắt buộc trích nộp cho giáo dục, an sinh xã hội, quay lại chăm lo cho an sinh xã hội; người già cô đơn có nơi yên ấm ở dưỡng lão đường, trẻ em cơ nhỡ tìm thấy tuổi thơ trong các ngôi trường sạch sẽ thân thiện. Vì vậy, không nên chứng minh sự ưu việt của kinh tế thị trường định hướng CNXH bằng sự thương xót nửa vời đối với người già cô đơn, trẻ em lang thang bán xổ số để đội quân chăn dắt có thêm cơ hội để bóc lột họ. Nếu nhà nước từ bỏ vai trò độc quyền xổ số, thiết lập hành lang pháp lý, môi trường cạnh tranh lành mạnh để tư nhân tự tổ chức xổ số trích nộp 50% doanh thu cho các quỹ giáo dục, an sinh xã hội thì nhà nước dùng nguồn thu này chăm lo cho người già cô đơn, trẻ em cơ nhỡ; thay vì như hiện nay họ phải trông đợi tỷ lệ “cắt phế” lợi nhuận từ hệ thống xổ số độc quyền của nhà nước. Và các cấp các ngành sẽ tập trung nguồn lực ít ỏi vào những vấn đề nhức nhối của xã hội như thực phẩm bẩn, y tế, giáo dục, môi trường thay vì dành thời gian quản lý nhân sự, phê duyệt kế hoạch ngành xổ số hay vào cuộc tích cực để bảo vệ xổ số địa phương trước làn sóng công nghệ Vietlott.


    Tài liệu tham khảo: