Qua vụ ám sát đại sứ Nga, bàn về việc kiểm chứng nguồn tin trước khi đăng báo

    Lê Nguyễn Duy Hậu

    a free-thinker

    website Sài Gòn
    Qua vụ ám sát đại sứ Nga, bàn về việc kiểm chứng nguồn tin trước khi đăng báo

    Đêm hôm qua, mình thức theo dõi thông tin vụ ám sát ngài Đại sứ Nga ở Thổ Nhĩ Kỳ. Một phần vì mình tin đây là sự kiện chính trị quan trọng, phần nữa là mình rất muốn xem thử các hãng tin sẽ làm gì trước thông tin sốt dẻo này. Theo kinh nghiệm thì khi có thông tin dạng breaking news này thì các báo sẽ đua nhau xem ai sẽ là người cập nhật thông tin nhanh nhất. Ví dụ, trong cuộc bầu cử Mỹ, tiêu điểm sẽ là hãng tin nào có thể dự báo người thắng cuộc trước nhất. Trong vụ xe bus ở Berlin, tiêu điểm đó là hãng tin nào xác định được đây là tai nạn hay khủng bố. Ngày hôm qua, tiêu điểm đó là hãng tin nào công bố sớm nhất tính mạng của ngài Đại sứ.

    Trong báo chí, mình biết có một nguyên tắc làm tin đó là thông tin chỉ được công bố khi hãng tin có ít nhất hai nguồn tin có thể kiểm chứng được xác nhận thông tin đó, hoặc một nguồn chính thức. Nguồn chính thức thì được hiểu là nguồn từ các cơ quan công quyền. Tuy nhiên, nguồn chính thức thì lại rất chậm còn việc tìm kiếm nguồn thông tin thứ hai để xác nhận đòi hỏi sự kiên nhẫn và kiềm chế, vì bản năng nhà báo thường sẽ rất muốn công bố ngay thông tin mình biết từ nguồn đầu. Tại sao phải phức tạp như vậy? Vì báo chí có nhiệm vụ cung cấp thông tin cho người đọc trong những sự kiện hỗn loạn và sự chính xác (hay nỗ lực đạt được sự chính xác) phải được đặt lên hàng đầu. Đó gần như tiêu chuẩn của các hãng tin quốc tế.

    Điều mình ghi nhận được là trong lúc các hãng thông tấn lớn quốc tế khá dè chừng trong việc cập nhật tình trạng của ngài Đại sứ thì một báo nọ của Việt Nam lại rất "sốt sắng" công bố ông Karlov đã chết tại chỗ (tin này sau đó may là, hoặc xui rủi là, lại đúng). Nhưng khi click vào tin bài thì lại không có một chỗ nào nói về nguồn tin mà báo này sử dụng. Mình rất khó chịu với kiểu giựt tin bài để câu khách như vậy. Sau hơn 1 tiếng đồng hồ thì chỉ có một hãng tin Nga dẫn lời một "nguồn giấu tên" công bố ông Karlov đã qua đời. Ngay lặp tức hai báo lớn của Anh lại dẫn lại nguồn của báo Nga này. Mình cho rằng nó cũng vội vã. CNN khá khôn ngoan khi nói rằng họ biết có nguồn tin như thế nhưng họ không thể xác nhận được, và họ chỉ công bố cái chết của ông Karlov khi Bộ Ngoại Giao Nga tuyên bố chính thức. Đó là lý do mình ở lại với kênh CNN và theo dõi BBC trong suốt quá trình.

    Trước đây, làng báo Mỹ đã từng "việt vị" một lần khi đưa tin về vụ ám sát nghị sĩ Gabrielle Giffords tại bang Arizona, Mỹ. Bà Giffords bị bắn vào đầu trước sự chứng kiến của nhiều người và ngay lập tức, một hãng tin rất lớn của Mỹ là NPR (National Public Radio - xin lưu ý là một hãng tin tư nhân, không thuộc Nhà nước) tuyên bố bà Giffords đã qua đời. Nhiều hãng cũng chọn đưa lại thông tin này mà không kiểm chứng nguồn tin thứ hai. Kết quả là bà Giffords còn sống và NPR cũng như nhiều hãng tin bị chỉ trích nặng nề. Có người còn giận dữ nói rằng các hãng tin đã quá khinh suất. Bà Giffords là một con người, chỉ có bác sĩ mới có thể tuyên bố bà còn sống hay đã chết chứ không phải báo chí.

    Một ví dụ khác là khi nhà báo kỳ cựu John King của CNN thông tin sai với khán giả Mỹ rằng những kẻ khủng bố vụ nổ bom Marathon ở Boston năm 2013 đã bị bắt, trong khi trên thực tế hai kẻ khủng bố vẫn còn lẫn trốn và gây thêm vài vụ xả súng nữa. Tất cả xuất phát từ việc họ quá nôn nóng và tin vào nguồn tin thứ nhất mà không tìm thêm nguồn thứ hai.

    Mình nghĩ, những vụ việc nóng bỏng như vậy càng phải hết sức cẩn trọng. Đồng ý rằng khán giả sẽ chuyển sang kênh nào cập nhật nhất, nhưng đó cũng là trò may rủi. Doanh thu chắc chắn sẽ cao cho những bên giựt tít nhưng một bản tin sai hoàn toàn không có giá trị và rất có hại. Việc tuyên bố một người đã chết sớm hay chậm một vài phút không làm thay đổi sự kiện đau lòng đã diễn ra. Nói lại thì có thể cho rõ được một bản tin nhưng uy tín tờ báo nói riêng và làng báo nói chung sẽ không thể phục hồi được.

    Ảnh: biếm hoạ diễu nhà báo John King trong vụ Boston "Chúng tôi có Tin nóng đính chính lại cái Tin nóng đã nói lại cho rõ một Tin nóng trước đó"